Uvijek kada nivo glukoze (šećera) privremeno poraste, takvo stanje zovemo hiperglikemija. Suprotno od toga je stanje kada je nivo šećera u krvi nizak i zove se hipoglikemija.
Glukozu nalazimo u većini namirnica, a organizam koristi neke hemikalije da bi sam stvorio glukozu u jetri i mišićima. Krv prenosi glukozu (šećer u krvi) do svake ćelije u organizmu. Da bi glukoza, kao zaliha energije, dospjela do ćelija, njima je potrebna pomoć insulina. Insulin je hormon koji luči pankreas (gušterača, podželudačna žlijezda), organ koji se nalazi pored želuca.
Pankreas oslobađa insulin u krv, u skladu sa nivoom šećera u krvi. Insulin pomaže da glukoza iz svarene hrane dođe do ćelija. Ponekad organizam prestane da luči insulin (kao kod dijabetesa tipa 1) ili insulin ne funkcioniše pravilno (kao kod dijabetesa tipa 2). Kod dijabetičara do ćelija stižu nedovoljne količine glukoze pa se tako ona zadržava u krvi i tako nastaje povišen šećer u krvi.
Nivo šećera u krvi može da se izmjeri za par sekundi pomoću aparata koji se zove glukometar. Kap krvi iz prsta ili podlaktice se nanese na test traku koja se stavlja u aparat. Nivo šećera (ili glukoze) se očitava na digitalnom displeju za nekoliko sekundi tako da svako može saznati da li ima povišen šećer u krvi.
Normalan nivo šećera u krvi
Kod osoba koje boluju od dijabetesa, nivo glukoze u krvi se mijenja tokom dana i noći.
Idealan nivo glukoze (šećer) u krvi se kreće u rasponu od 90mg/dL/4,995mmol/l do 180mg/dL /9,99mmol/l prije jela, a ispod 180mg/dL/9,99mmol/l u rasponu od 1 do 2 sata nakon jela.
Djeca i odrasle osobe sa dijabetesom teže da održe šećer u krvi u okviru normalnih vrijednosti, obično 80 – 150mg/dL/4,44 – 8,325mmol/l prije jela. Ljekari uče svakog pacijenta kako da odredi optimalna opseg kontrole šećera u krvi.
Kada šećer u krvi bude povišen nekoliko sati, mogu da se jave dehidracija i druge još ozbiljnije komplikacije.
Štaviše, čak i blaga hiperglikemija (prije jela kod adolescenata/odraslih preko 109mg/dL/6,0495mmol/l ili kod djece prije puberteta preko 100mg/dL/5,55mmol/l) – kada se ne prepozna ili ne liječi nekoliko godina – može da ošteti više moždanih tkiva, bubrege i arterije.
Kada je visok šećer u krvi praćen prisustvom ketona u mokraći, potrebna je hitna medicinska pomoć. Kada je šećera u krvi povišen i ostaje na visokom nivou (stalno preko 165mg/dL/9,1575mmol/l) danima ili nedjeljama, trebalo bi posumnjati na dijabetes i odmah početi liječenje.
Kod osoba koje boluju od dijabetesa, kolebanja visokog nivoa šećera u krvi su svakodnevna. Neophodno je da se nivo šećera u krvi drži pod kontrolom ishranom, vježbama i lijekovima (ukoliko su prepisani), da se prepoznaju simptomi povišenog nivoa i da se zatraži pomoć, ako je neophodno.
Povišen šećer u krvi simptomi
Visok nivo šećera u krvi, sam po sebi, je simptom dijabetesa. Međutim, kod osoba koje imaju povišen šećer uopšte ne moraju da postoje simptomi.
Visok šećer u krvi simptomi koji su najčešći:
- suva usta
- žeđ
- često mokrenje
- mokrenje tokom noći
- zamućen vid
- suva koža koja svrbi
- umor ili dremljivost
- gubitak tjelesne težine
- povećan apetit
Ako se i kod vas javljaju ovi simptomi povišenog šećera u krvi najbolje je da provjerite krvnu sliku. Ako se jave neki simptomi kao što su umor i dremljivost i povećan apetit ne znači da imate hiperglikemiju ili dijabetes. Svaki simptom može da bude znak neke druge bolesti ili stanja ali ako se jave skoro svi pomenuti simptomi visokog šećera u krvi trebalo bi da što prije uradite test krvi.
Ukoliko je šećer u krvi visok nekoliko sati i izazove dehidraciju, mogu da se pojave i drugi simptomi:
- otežano disanje
- vrtoglavica pri ustajanju
- naglo mršavljenje
- povećana dremljivost i konfuzija
- gubitak svijesti ili koma
Ukoliko se ne liječi, hiperglikemija može da izazove stanje koje se zove ketoacidoza, ili dijabetička ketoacidoza (DKA), ili dijabetička koma. Do ovoga dolazi kada u organizmu nema dovoljno insulina koji pretvara glukozu u gorivo, usljed čega organizam razlaže masti da bi obezbijedio energiju. Kada organizam razlaže masti, kao nusprodukti nastaju ketoni. Neki ketoni se eliminišu kroz mokraću ali ne svi. Sve dok se pacijent ne rehidrira i dok se ne uspostavi normalno djelovanje insulina, ketoni ostaju u krvi. Ketoni u krvi izazivaju mučninu, glavobolju, umor ili povraćanja.
Ketoacidoza je opasna po život i zahtijeva hitno liječenje.
Simptomi ketoacidoze su:
- kratak dah
- mučnina i povraćanje
- suva usta
- dah koji ima voćkast miris
- bolovi u želucu
Uzroci visokog nivoa šećera u krvi
Dijabetes mellitus, ili šećerna bolest, spada u trajna oboljenja koja izazivaju visok nivo šećera u krvi. Uzroci hiperglikemije kod dijabetičara su raznoliki:
- Ugljeni hidrati – konzumiranje namirnica koje sadrže mnogo ugljenih hidrata, vrste šećera. Organizam dijabetičara ne može dovoljno brzo da preradi velike količine ugljenih hidrata i da ih pretvori u energiju. Šećer u krvi kod osoba oboljelih od dijabetesa može da poraste za nekoliko sati nakon jela.
- Kontrola insulina – Nedovoljno lučenje insulina (povećanje se postiže insulinskim injekcijama ili lijekovima koji stimulišu pankreas da luči više insulina). Dijabetičari moraju da kontrolišu šećer u krvi kombinacijom ishrane, lijekova i fizičke aktivnosti. Kada ishrana, aktivnost i insulin nisu uravnoteženi, šećer u krvi raste.
- Stres – Emocije mogu da imaju važnu ulogu u nastanku hiperglikemije ali ne smiju da budu izgovor za lošu kontrolu dijabetesa.
- Slaba fizička aktivnost – Svakodnevne vježbe su veoma važan saradnik za regulisanje nivoa šećera u krvi.
- Infekcije, bolesti ili operacija – Kada se pojavi neka bolest, nivo šećera u krvi ima tendenciju brzog rasta za samo nekoliko sati.
- Drugi lijekovi – Neki lijekovi, posebno steroidi, mogu da utiču na nivo šećera u krvi.
Kada bi trebalo da se obratite ljekaru zbog visokog nivoa šećera u krvi (hiperglikemije)
Ako hiperglikemija traje najmanje dva-tri dana ili se pojave ketoni u mokraći, posjetite ljekara.
Opšte pravilo, koje važi za dijabetičare, je kontrola šećera u krvi najmanje 4 puta dnevno: prije jela i prije spavanja (ili po rasporedu koji im je sačinio ljekar). Mokraću treba provjeravati na prisustvo ketona uvijek kada je nivo šećera u krvi viši od 250mg/dL/13,875mmol/l.
Kada šećer u krvi ostaje povišen uprkos pravilnoj ishrani propisanoj za dijabetičare i planu kontrole, obratite se ljekaru da vam napravi novi plan ishrane.
Ako je šećer u krvi visok zbog bolesti, provjerite ketone i obratite se ljekaru.
Tražite hitnu medicinsku pomoć u sljedećim slučajevima:
- povraćanje
- konfuzija
- pospanost
- kratak dah
- dehidracija
- nivo šećera u krvi koji je duže od nedjelju dana viši od 160mg/dL/8,88mmol/l
- u mokraći ima ketona
Ketoacidoza, ili dijabetička koma, je hitan medicinski slučaj. Pozovite hitnu pomoć da bi vas prebacili u najbližu bolnicu.
