Vjerovatno ste prije čuli nazive glukoza, fruktoza, laktoza i saharoza.  Možda čak i znate da su to sve vrste šećera. Svi oni spadaju u grupu – ugljeni hidrati. Ali da li znate kako se razlikuju jedni od drugih, ili da li su neki bolji za Vas u odnosu na druge? Ukoliko ne znate, ne brinite, na pravom ste mjestu.

Ugljeni hidrati

Ugljeni hidrati se klasifikuju u dvije osnovne grupe: jednostavni (prosti) i složeni (kompleksni). Jednostavni ugljeni hidrati ili monosaharidi (mono – jedan; saharid – šećer) se sastoje, kao što i sama riječ kaže, od jednog molekula šećera.Tri glavna predstavnika jednostavnih ugljenih hidrata su monosaharidi:

  • Glukoza
  • Fruktoza
  • Galaktoza

seceri

Složeni ugljeni hidrati se sastoje od više monosaharida koji su međusobno vezani  hemijskim vezama i time formiraju dugačke lance. U zavisnosti od broja monosaharida, složeni ugljheni hidrati mogu biti disaharidi (di – dva), trisaharidi, tetrasaharidi itd. Što veći broj monosaharida učestvuje u izgradnji lanca time je i sam lanac duži. Lanci ne moraju striktno biti linearni, već se oni mogu i račvati na jednom ili više mjesta. Samim tim, što je lanac duži i ima više račvi, takvi ugljeni hidrati su za uzvrat složeniji te je organizmu potrebno više vremena da ih  razgradi do prostijih (monoaharida) i imaju manji uticaj na nivo šećera u krvi.

Najznačajniji predstavnici složenih ugljenih hidrata su disaharidi:

  • Saharoza (građena od glukoze i fruktoze)
  • Laktoza ( građena od gukoze i galaktoze)
  • Maltoza (građena od dvije jedinice glukoze)

 Glukoza

O glukozi

Glukoza je glavni  izvor energije i osnovna transportna jednica u našem organizmu. Svaka ćelija u našem tijelu kao i sve njene  funkcije, oslanjaju se na glukozu kao osnovni izvor energije. Kada govorimo o šećeru u krvi, mislimo prvenstveno na glukozu u krvi. Prilikom konzumiranja ugljenih hidrata, naš organizam ih razlaže na jedinice glukoze. Kada nivo glukoze u krvi naraste, ćelije u pankreasu (gušterača) oslobađaju insulin, signalizirajući ćelijama  da uzimaju glukozu iz krvi. Kako ćelije apsorbuju šećer iz krvi tako i  nivo šećera (glukoze)  počinje opadati.

Nutritivni profil

Glikemijski index (GI) je skala od 1 do 100 koja određuje koliko brzo neka hrana nakon konzumacije povisuje nivo šećera ( glukoze) u krvi. Namirnice koje imaju visok GI (preko 70) bivaju lako i brzo razgrađene do glukoze. Glukoza je glavni pokazatelj standarda i time ima GI vrijednost 100. Glukoza, sama po sebi, nema slatkast ukus u poređenju sa fruktozom i saharozom.

Nizak GI (<55) pruža dugi osjećaj sitosti, održava nivo energije, spriječava naglo lučenje insulina i stvaranje masnih naslaga, djeluje preventivno na nastanak dijabetesa. Namirnice sa vrijednostima 56 – 69 imaju srednju vrijednost, a preko 70 visoku vrijednost.

Zdravstvene tvrdnje

Istraživanja pokazuju, kako glukoza stimuliše oslobađanje insulina iz pankreasa, takođe dovodi do oslobađanja dva hormona, leptina i grelina. Leptin je poznat po tome što potiskuje apetit, a grelin po tome što povisuje apetit. Smatra se da namirnice koje imaju nizak GI ( kao što su žitarice od cijelog zrna, proteini i one namirnice koje sadrže niži udio glukoze ) potiskuju grelin , stoga regulišu osjećaj  sitosti.

Fruktoza

O fruktozi

Fruktoza ili voćni šećer  je prosti šećer koji se prirodno javlja u voću, medu, saharozi i glukozno –  fruktoznom sirupu. Fruktoza je veoma slatka,  grubo jedan i po puta slađa od saharoze ( bijelog šećera ). Zbog naglog  povećanja potrošnje bezalkoholnih pića i hrane koja sadrži  glukozno –  fruktozni sirup, unos fruktoze se učetvorostručio od početka 1900-tih.

Nutritivni profil

Fruktoza se apsorbuje direktno u krvotoku tokom varenja i nema uticaja na proizvodnju insulina ili nivoa glukoze u krvi. Shodno tome, njegova GI vrijednost je mnogo niža, u prosjeku oko 19. Zaslađivači, kao što je glukozno –  fruktozni sirup ima veću GI vrijednost zbog prisustva glukoze. Smatra se da je prisustvo glukoze u tim zaslađivačima upravo dovelo do povećanja kardiovaskularnih  bolesti i tipa 2 dijabetesa.

Zdravstvene tvrdnje

Fruktozu tijelo obrađuju na drugačiji način u odnosu na glukozu jer je metaboliše u jetri. Kao rezultat toga, fruktoza ne izaziva nagli skok nivoa šećera (glukoze)  u krvi u poređenju sa ostalim prostim šećerima. Većina dijabetičara ne može tolerisati saharozu ( bijeli šećer), ali može da toleriše umjerene količine voća i fruktoze, bez gubitka kontrole šećera u krvi. Istraživanje je pokazalo da ne postoje bilo kakvi  štetni efekti na zdravlje  pri umjerenom konzumiranju fruktoze kao i da fruktoza može da bude dio uravnotežene ishrane.

 Saharoza

O saharozi

Saharoza je kristalizovan bijeli šećer proizvedena od šećerne trske ili repe i može se naći u domaćinstvima i hrani širom svijeta. Saharoza je disaharid sastavljen od 50 % glukoze i 50% fruktoze i biva brzo razgrađena na njene sastavne dijelove.

Nutritivni profil

Zbog  sadržaj glukoze, saharoza ima GI vrijednost od 65. Zbog svog sadržaja glukoze, saharoze  dovodi do povišenja nivoa glukoze u krvi. Dijabetičari treba stoga da budu svjesni hrane koja sadrži saharozu.

Laktoza

O laktozi

Laktoza je šećer koji se prirodno nalazi u mlijeku. To je disaharid građen od glukoze i galaktoza. U organizmu biva razgrađen dejstvom enzima laktaze na dvije monosaharidne jedinice: glukozu i galaktozu.  Nakon što je ragrađena, ona biva apsorbovana u krvotok.

Nutritivni profil

Svježe mlijeko ima GI vrijednost 41 i smatra se hranom sa niskim glikemijskim indeksom. Laktoza se sporo razgrađuje i povećava apsorpciju minerala kao što su kalcijum, magnezijum i cink. Većina ljudi je netoleranta na laktozu –nesposobnost organizma da proizvede enzim laktazu  koja razgrađuje laktozu. Netolerancija na laktozu može da dovode do pojave diarrhea – e (proliv), nadimanja i drugih gastrointestinalnih simptoma.