Endometrioza je stanje koje karakteriše abnormalan rast endometrijalnih ćelija, ćelija koje se u normalnim uslovima javljaju samo u materici. Kod endometrioze, takve ćelije se pojavljuju na drugim organima. Endometrioza se najčešće javlja na jajniku i drugim organima u karlici.

Tačan uzrok endometrioze nije poznat. Endometrioza se češće javlja kod žena koje imaju probleme sa plodnošću, ali ne izaziva neplodnost u svim slučajevima.

Većina žena sa endometriozom nema nikakve simtpome. Kada se simptomi endometrioze jave, obično podrazumijevaju:

  • bol u karlici koji se pogoršava tokom menstruacije
  • bol prilikom seksualnog odnosa
  • bol prilikom defekacije ili mokrenja
  • poteškoće sa začećem ili potpunu neplodnost

Bol u karlici tokom mensturacije ili ovulacije može biti simptom endometrioze, ali se može javiti i kod zdravih žena, tako da je ovaj simptom kao i drugi simptomi endometrioze nespecifičan.

Ako se utvrdi postojanje nekoliko simtpoma, obično se posumnja na endometriozu. Ponekad se dijagnoza postavlja i nakon fizičkog pregleda, ali za stopostotno tačnu dijagnozu je potrebna laparoskopska operacija i uzimanje uzorka tkiva.

Endometrioza se liječi lijekovima, a krajnja opcija je operacija. Cilj je ublažavanje bolova i liječenje neplodnosti ako žena želi da ostane u drugom stanju.

Šta je endometrioza?

Endometrioza je abnormalan rast endometrijalnih ćelija, ćelija koje se u normalnim uslovima javljaju samo u materici. Kod endometrioze, takve ćelije se pojavljuju na drugim organima.

Endometrijalno tkivo je ono tkivo koje se izbacuje iz materice tokom menstruacije. Endometrijalni implant je svako endometrijalno tkivo koje počne da se formira van materice.

Ovakve lezije se najčešće javljaju na jajnicima, jajovodima, površini materice, crijevima i membrani koja oblaže karlicu. Ponekad se javlja i na vagini, grliću materice i bešici. U veoma rijetkim slučajevima, endometrioza se javlja na organima koji se ne nalaze u karlici. Zabilježeni su slučajevi endometrioze na jetri, mozgu, plućima i u ožiljcima od operacija. Endometrijalni implanti su dosta problematični, ali obično su benigni (odnosno, nisu kancerogeni).

Koji su znaci i simptomi endometrioze?

Mnoge žene sa endometriozom nemaju nikakve simptome. Kada se simptomi endometrioze jave, to je obično nešto od sljedećeg:

  • bol, obično u karlici, koji se najčešće javlja prije menstruacije i jenjava nakon menstruacije
  • bolan seksualni odnos
  • grčevi tokom odnosa
  • grčevi i bol prilikom pražnjenja crijeva ili mokrenja
  • neplodnost
  • bol prilikom ginekološkog pregleda

Intenzitet bolova često značajno varira u zavisnosti od dijela mjesečnog ciklusa. Takođe, neke žene imaju hronična pogoršanja stanja uprkos terapiji, dok se kod drugih bolovi povlače i bez tretmana.

Bol u karlici kod žena sa endometriozom djelimično zavisi i od toga na kom se organu razvija endometrijalno tkivo.

  • Ako se endometrijalni implanti razviju u dubljim tkivima ili na mjestima na kom postoji više nerava, obično su i bolovi jači i češći.
  • Endometrijalno tkivo može u krvotok oslobađati supstance koje izazivaju jak bol.
  • Bol koji se javlja zbog endometrijalnog implanta obično govori u prilog tome da se javilo fibrozno tkivo na okolnim tkivima. Za sada nije utvrđena direktna veza između jačine bolova i intenziteta bolesti.

Endometrioza je jedan od mogućih uzroka neplodnosti kod zdravih žena. Prilikom laparoskopskog pregleda na koji se odlazi zbog neplodnosti se često nađe endometrijalno tkivo zbog koga se ne javljaju nikakvi simptomi. Još uvijek nije jasna veza između endometrioze i problema sa plodnošću. Endometrioza često izaziva stvaranje fibroznog (ožiljačnog) tkiva u karlici. Ako se ono javi na jajovodima, tada postoji mehanička prepreka za usađivanje oplođene jajne ćelije u matericu. Sa druge strane, endometrijalne lezije ponekad proizvode inflamatorne supstance koje imaju štetan uticaj na ovulaciju, oplodnu i usađivanje oplođenog jajašceta.

Drugi mogući simptomi endometrioze su:

  • bolovi u donjem stomaku
  • dijareja i/ili opstipacija
  • bol u donjem dijelu leđa
  • hroničan umor
  • neredovne i obilne menstruacije
  • bolno mokrenje
  • krv u mokraći (češće je tokom menstruacije)

Rijetki simptomi endometrioze su bol u grudima i iskašljavanje krvi zbog endometrioze na plućima, kao i glavobolje i napadi kod endometrioze na mozgu.

Uzrok

Šta izaziva endometriozu?

Uzroci endometrioze još uvijek nisu poznati. Postoji teorija da se endometrijalno tkivo nakuplja na neobičnim mjestima zbog retrogradne cirkulacije koja dovodi do toga da menstrualna krv odlazi kroz jajovode u karlicu i trbušnu duplju. Međutim, nije jasno zbog čega (i da li uopšte) dolazi do te retrogradne cirkulacije menstrualne krvi. Jasno je da to nije jedini uzrok endometrioze, jer mnoge žene koje imaju takav problem nikada ne dobiju endometriozu.

Druga teorija jeste da u različitim dijelovima karlice postoje primitivne ćelije koje se mogu razviti u različite oblike tkiva, uključujući i endometrijum. To se zove celomska metaplazija.

Veoma je moguće da se tokom operacije javlja i direktni transfer endometrijalnog tkiva i da se zato javlja endometrioza, pošto se ovo tkivo često javlja u ožiljcima koji ostaju nakon epiziotomije (sječenja tokom porođaja) i carskog reza. Transfer endometrijalnih ćelija preko krvotoka ili limfotoka je još jedno moguće objašnjenje za slučajeve endometrioze kod kojih se endometrijalno tkivo javlja na mozgu i drugim organima koji se ne nalaze u karlici.

I na kraju, dokazano je da neke žene kod kojih se razvila endometrioza imaju promijenjen imuni odgovor organizma, što često utiče i na prirodnu sposobnost tijela da prepozna endometrijalno tkivo koje se širi van materice.

Da li endometrioza izaziva neplodnost?

Endometrioza se često javlja kod neplodnih žena, a rjeđe kod žena koje imaju djecu. Međutim, mnoge žene kojima je potvrđena endometrioza mogu da zatrudne bez poteškoća, pogotovo u slučajevima blaže endometrioze. Preko 70 posto žena sa blažom endometriozom zatrudni bez većih problema u roku od tri godine nakon postavljanja dijagnoze i to bez ikakvog liječanja.

Još uvijek nije jasno zbog čega endometrioza smanjuje plodnost. Smatra se da je riječ o kombinaciji anatomskih i hormonalnih faktora. Prisustvo endometrioze izaziva pojavu ožiljka (adhezije) u karlici, što loše utiče na normalna tkiva. Smatra se i da endometrioza utiče na plodnost zbog inflamatornih supstance koje ovo tkivo proizvodi i koje imaju loš efekat na ovulaciju, oplodnju jajne ćelije i/ili usađivanje oplođenog jajašceta u maatericu. Neplodnost zbog endometrioze se obično javlja kod žena koje imaju teži oblik endometrioze.

Liječenje neplodnosti nastale zbog endometrioze se sprovodi na nekoliko načina. Većina ljekara predlaže hirurško uklanjanje endometrijalnog tkiva kako bi se riješio taj problem. Ako je to izvodljivo, moguće je uraditi i vještačku oplodnju.

Endometrioza i ishrana

Još uvijek ne postoje provjereni podaci o tome da li ishrana može spriječiti ili ublažiti simptome endometrioze. Jedna studija je pokazala da ishrana bogata voćem i zelenim povrćem može smanjiti rizik od razvoja endometrioze, dok česta konzumacija crvenog mesa povećava rizik od ovog oboljenja. Nema dokaza da postoji veza između endometrioze i konzumacije mlijeka, alkohola ili kafe. Potrebno je još dosta naučnih ispitivanja da bi se utvrdilo da li ishrana igra ulogu u nastanku i liječenju endometrioze.

Antiinflamatorne namirnice

Zdrava ishrana vam neće pomoći odmah, ali dugoročno gledano može mnogo pomoći u stavljanju simptoma endometrioze pod kontrolu. Ako izbjegavate hranu koja izaziva upale i povećate unos namirnica sa antiinflamatornim svojstvima, možete značajno ublažiti simptome.

Hrana koju treba izbjegavati:

  • mlijeko i mliječni proizvodi
  • prerađena hrana bogata rafinisanim šećerima
  • kofein
  • alkohol

Hrana koju treba jesti u većim količinama:

  • zeleno povrće
  • brokoli
  • celer
  • borovnice
  • losos
  • đumbir
  • čorba od kostiju
  • chia sjemenke

Kako se liječi endometrioza?

Endometrioza se može liječiti lijekovima i operacijom. Cilj svakog tretmana jeste da se uplaše simptomi i riješe problemi sa neplodnošću.

Hormonalna terapija

Hormonalna terapija kje čest izbor za liječenje endometrioze. Uzimanje hormona ponekad ublažava bol i zaustavlja napredovanje bolesti. Ovakva terapija pomaže u regulaciji mjesečnih promjena u hormonima koji često dovode do napredovanja bolesti.

Hormonalni kontraceptivi

Oralni kontraceptivi koji sadrže hormone smanjuju plodnost tako što sprečavaju rast endometrijalnog tkiva. Pilule za kontracepciju mogu smanjiti ili sasvim eliminisati bol u lakšim slučajevima endometrioze.

Injekcije medroksiprogesterona su takođe efikasne za liječenje endometrioze. One zaustavljaju rast endometrijalnog tkiva, što ublažava bolove i druge simptome. Ove injekcije nisu nikad prvi izbor kada je riječ o terapiji zato što sa sobom povlače i rizik od osteopenije (gubitka koštane mase), gojenja i pojave depresije.

Agonisti i antagonisti gonadotropin-oslobađajućeg hormona (GnRH)

Ovakvi lijekovi se koriste za blokadu lučenja estrogena, koji stimuliše rad jajnika. Estrogen je hormon koji je odgovoran za razvoj sekundarnih polnih karakteristika kod žena. Inhibicijom lučenja hormona se sprečava menstruacija i izaziva menopauza. Neželjena dejstva ovakve terapije su suvoća vagine i toplotni napadi. Ako se istovremeno uzimaju manje doze estrogena i progesterona, ovakvi simptomi se lako mogu ublažiti.

Danazol

Danazol je još jedan lijek koji se često koristi za sprečavanje menstruacije i ublažavanje simptoma. Međutim, ponekad bolest nastavlja da napreduje uprkos ovakvoj terapiji. Neželjena dejstva danazola su akne i hirzutizam, abnormalan rast dlaka na licu i tijelu. Drugi lijekovi mogu ublažiti ove neželjene pojave.

Antiinflamatorni lijekovi koji se dobijaju bez recepta

Nesteroidni antiinflamatorni lijekovi ublažavaju bolove i grčeve, posebno ibuprofen i naproksen. Uzimajte ove lijekove sa jelom kako biste spriječili bol u stomaku i pojavu čira na želucu, i nemojte ih koristiti duže od nedjelju dana.

Operacija

Operacija endometrioze se preporučuje ženama koje žele da zatrudne ili koje imaju nepodnošljive bolove, a hormonalna terapija im ne pomaže. Cilj operacije je uklanjanje i uništavanje endometrijalnog tkiva bez oštećenja drugih reproduktivnih organa.

Laparoskopija je minimalno invazivna operacija i koristi se za vizuelizaciju, dijagnozu i uklanjanje endometrijalnog tkiva. Ljekar će napraviti mali rez na stomaku i ukloniti izrasline hirurškim putem. Danas se često koriste i laseri za uništavanje takvog tkiva.

Oporavak nakon operacije endometrioze

Oporavak poslije operacije endometrioze ne traje dugo. Većina žena ide kući čim se probudi iz anestezije, ali ako je procedura komplikovanija, možda ćete morati da prenoćite u bolnici. Svakako će neko morati da vas odveze kući.

Ponekad se nakon buđenja javljaju i bolovi. Obavezno obavijestite ljekara o svemu tome kako bi vam on dao odgovarajuću terapiju.

Prvih nekoliko dana nakon operacije ćete vjerovatno biti umorni. Vjerovatno nećete moći da vozite, imate seks, plivate i da se kupate (tuširanje je dozvoljeno) sve dok vam ljekar ne kaže da možete normalno da nastavite sa tim aktivnostima.

Rizici kod operacije endometrioze

Laparoskopija je relativno bezbjedna, ali kao i sve hirurške procedure, prisutni su i određeni rizici:

  • unutrašnje krvarenje
  • hernija (prolaps izazvan nepravilnim zarastanjem rane) na mjestima gdje je napravljen rez
  • infekcije
  • oštećenja krvnih sudova i drugih organa (želuca, crijeva, bešike)

Ako nakon operacije dobijete povišenu temperaturu ili imate jak bol, oticanje ili crvenilo, bez odlaganja idite u hitnu pomoć.

Prognoza kod endometrioze nakon operacije

Većina žena se osjeća bolje nakon operacije, ali u nekih 20 % slučajeva nema poboljšanja.

Laparoskopska operacija uglavnom povećava šanse od začeća i uspješne trudnoće, ali svaki slučaj je poseban. Ponekad se endometrioza rangira na skali od jedan do četiri.

  • Stadijum 1: minimalna
  • Stadijum 2: blaga
  • Stadijum 3: umjerena
  • Stadijum 4: teška

Ako imate endometriozu u prvom stadijumu, uklanjanje endometrijalnog tkiva u velikoj mjeri povećava šanse za začeće. Ako imate teži oblik endometrioze, operacija će poboljšati funkciju jajovoda i jajnika, što takođe povećava šanse da zatrudnite. Najbolje je da pitate svog ginekologa kakva je prognoza.

Liječenje prirodnim putem

1. Tople obloge

Ako imate jake simptome i potrebno vam je nešto što će ih brzo ublažiti, toplota je vaš najbolji saveznik. Toplota opušta mišiće karlice, što značajno ublažava grčeve i bolove. Možete ležati u toploj kupki, flaše sa toplom vodom ili klasične tople obloge.

2. Ricinusovo ulje

Ricinusovo ulje je odličan prirodni lijek za endometriozu. Može se koristiti od samog početka, kada se osjete prvi grčevi. Ovo ulje pomaže organizmu da se otarasi suvišnih tkiva. Veoma je važno koristiti ovu tehniku prije menstruacije, nikako tokom menstruacije.

Za liječenje endometrioze prirodnim putem ricinusovo ulje se umasira u bolna mjesta na stomaku. Možete u njega ubaciti i par kapi nekog esencijalnog ulja (npr. lavandinog) kako bi se mišići lakše opustili. Zatim stavite toplu oblogu na stomak.

3. Kurkuma

Kurkuma ima jaka antiinflamatorna svojstva, pa je sjajan prirodn lijek za endometriozu. Ona se može koristiti i duže vrijeme. Neka ispitivanja su pokazala da kurkuma uspješno sprečava dalji razvoj endometrioze.

Možete uzimati suplemente kurkume ili napraviti čaj od kurkume tako što ćete u šolju ključale vode dodati po jednu kašičicu kurkume i đumbira u prahu. Po želji možete dodati i med i limun. Pijte ovaj čaj tri puta na dan dok se simptomi ne povuku i nastavite da pijete po jednu šolju čaja kako biste spriječili ponovnu pojavu problema.

4. Masaža karlice

Masiranje mišića karlice pomaže u njihovom opuštanju i ublažavanju upale, što ublažava grčeve. Najbolje je da za masažu koristite i po par kapi esencijalnog ulja lavande – to će vam još više opustiti mišiće. Nježno masirajte stomak po 10-15 minuta.

Ovakve masaže je najbolje raditi prije menstruacije. Ako se rade tokom menstuacije, mogu se čak i pogoršati simptomi.

5. Čaj od đumbira

Neke žene koje imaju endometriozu imaju i velik problem sa mučninom. Iako nije pravi lijek za liječenje endometrioze prirodnim putem čaj od đumbira je jedan od najboljih načina da liječite mučninu, a i naučna ispitivanja su pokazala da je on i efikasan i potpuno bezbjedan.

Čaj od đumbira možete kupiti u većini prodavnica. Samo ubacite kesicu čaja u ključalu vodu. Najbolje je da svakodnevno popijete po dvije ili tri šolje čaja.